طب پارسی

-شيرلَبن  Gala : Milk

گوهر شير، تركيبي است ا ز آبي و پنيري و چربي  در شير گاو چربي زياد است . شير شتر بسيار رقيق وچربي و پنيريش از شير گاو كمتر است . شير ماچه خر نيز رقيق و كم چربي است . شير بز ، معتدل است، شيرگوسفند پرمايه و چرب است . شير گاو از شير گوسفند چرب تر و پرمايه تر است . شير ماديان همچون شير شتر رقيق و آبكي است.

گزينش:

بهترين شير براي آدمي شير پستان زن است . بهترين شير نوشيدني آن است كه از پستان بمكند يا همينكه دوشيده شد بخورند  شير بسيار خوب آن است كه رنگش بسيار سفيد و قوامش معتدل باشد و قطره اش برناخن نلغزد و باقي بماند  حيواني كه شير از او مي دوشند از گياه ارزنده و خوب چريده باشد . در شير مزه مايل بهترشي و تلخي و تندي يا بوي بيگانه و گند حس نشود . بايد شير را همين كه دوشيدند به كار برند و نگذارندتغييريابد و نبايد پنداشت هر حيواني كه مدت حاملگيش از مدت بارداري انسان بيشتر يا بسيار كمتر باشد شيرش خوبنيست. اما هرچه نزديك به اين مدت باشد مناسب تر است مانند شير گاو كه از ساير شيرها بهتر است.

مزاج:

مواد آبكي شير، گرم و چربي آن معتدل است و كمي گرايش به گرمي دارد . شير ترش )ماست(سرد وخشك است.

خاصيت:

شير به سبب گوهر آبي كه دارد لطافت بخش و شوينده است و گزندگي ندارد . شير كيموس ها را سرحالآرد، تن را توان بخشد، شكم را بند آرد . اگر شير و عسل را با هم خورند قَرحه هاي درون را از اَخلاط پرمايه پاك گرداند و مي رساند و شستشو دهد.

 اندام هاي غذا:

خوب كيموس است . هر شيري و بويژه شير پستان زن تغذيه ز ياد به مغز مي دهد . شير زودهضم است وبايد چنين باشد . شير زاده خوني است كه آخرين مرحله هضم را پيموده است و آبي بيگانه بر آن افزوده شده است اگرچه آبش از اندامي مايل به سرد آمده است ولي چون از آن تغذيه نكرده و از آن متاثر نشده است . شيروقتي غذايي شده است كه با ساير غذاهايي كه هضم ها ديده و به بارها پالايش رسيده اند هم حال و همال شده است .بلكه مي توان گفت گرمايي زياد و خوب بر آن چيره شده و سردي را از آن زدوده و به زودي آن را هم زاج خون معتدل المزاج گردانيده است . چه خوش گفته روفس كه فرموده است : از اين كه آب برا و وارد آمده و آب گرايش به سردي دارد مي بينيم كساني كه بلغم دارند از شير، زيان بينند . چرا؟ زيرا حرارت آن ها شير را همان طور كه لازم است به ماده خوني تغيير نمي دهد . تن كه شير را درمي يابد چون به وي نزديك است هرچه زودتر و قبل از آنكه به خون، تغيير يابد آن را به كار مي برد . هم از اين رواست كه براي افراد مزاج گرم و خشك مفيد است بشرطي كه در معده آن ها زردابي نباشد كه شير را تغيير دهد . علاوه بر اين شير با بدن ها مناسباتي ويژه دارد كه انگيزه اش هنوز معلوم نشده است . كسي كه شير مي نوشد بايد بعدا آرام گيرد كه مبادا ش ير تباه گردد و بترشد . اما نبايد بعد از شير نوشيدن فوراً خوابيد و نبايد قبل از آنكه تماماً سرازير مي شود غذاي ديگر خورد و اين دستور شير نوشيدن براي جوانان گرم مزاج كه زياد شير مي خورند بسيار مفيد است چون در غير اين صورت شايد شير در وجود آن ها به زرداب تبد يل شود . همچنين شير نوشيدن مطابق اين دستور براي پيران نيز سودمند است . شير درون آن ها را نم بخشد و خارش ويژه به تن پيران را از بين مي برد . اما بهتر آن است و بايد به وسيله عسل به هضم شير كمك نمايند. بسيار اتّفاق افتد كه شير نوشيدن در اولين مرحله شكم را روان سازد و ريختني هاي پيرامون و اطراف روده را بيرون اندازد و از آن پس به تغذيه دادن مي پردازد و بدن از آن تاثير مثبت بيند و آنگاه بندآورنده شكم است . شير ناجوشيده بادزا است و چون بجوشد معتدل شود. شير كه تركيبي از آبي و پنيري است، به وسيله گوهر آبي روان است و به وسيله پنيري بندآورنده است . آغوز ديرهضم است، خلط غليظ به وجود آورد . به كندي سرازير مي شود و چاره اش عسل است . آغوز غذايي بسيار براي تن دارد . شير ترش داراي خلط خام است اگر بپزد و بويژه هرآنچه پرمايه تر است قبوضيت بيشتر آرد . هر شيري بجز شير شتر و همانند آن كه ماده پنيري كم و ماده آبي زداينده زياد دارد، راه بندان ها و بويژه راه بندان در كبد به وجود مي آورد . شير ضد موادي است كه به سوي اندامان داخلي درون در حال ريزشند و از تندي و گزندگي كه دارند اندامان دروني را آزار دهند  شيركه به درون وارد مي شود چنين مواد را به وسيله زدايندگي گوهر آبي مي شويد و ضعيف گرداند و چگونگي آن ها را چنان به اعتدال درآرد كه با اندام متناسب گردد و از آن پس آن را مي پوشاند و مي چسباند و در ميان اندام و خلط بد حايل مي شود و خلط تاب تجاوز را در خود نمي يابد . طبيعي است شستشوي نامبرده هيچ وقت با آب ممكن نمي باشد چه در آب اين گوهر زداينده نيست . شير براي كساني كه خونريزي دارند خوب نيست، و براي درون هم بسيار خوب نيست . شير بز براي درون از ساير شيرها بدتر است . زيرا اكثراً گياهان قبضي آور مي خورند . شير گوسفند برعكس شير بز است و آن هم به اين خوبي نيس ت التهابي است . شير از گوهري كه دارد به زودي تغيير حالت مي دهد و بويژه براي تبديل به گرمي بسيار آماده است . براي بدن انسان هيچ چيز از شير فاسد بدتر نيست . شير ماچه خر آبكي است، شيرخوك آبكي و نارسيده است . شير در بهاران نسبت به شير تابستان آبكي است و همين برابر ي را مي توان نسبت به چراي حيوانات مقايسه كرد . حيواناتي دردشت مي چرند و بعضي در جنگل و بيشه ها مي چرند . تاگياه بهاري است شيرش آبكي و گياه تابستاني شير غليظ ترمي دهد. تا تابستان پيش برود شير غليظ و پرمايه تر گردد . شير وسط هاي تابستان بهترين است اما بيم آن مي رود كه بعد از نوشيدن به علّت گرما تغيير يابد . كه شير بهاران اين بيم را ندارد . شير گاو بسيار چربي دارد و شير گوسفندي پنيريش زياد است . در شير شتر چربي و پنيري اندك است و در اين زمينه در درجه دوم شير ماديان و در درجه سوم شير ماچه خر آيد و بدين سبب است كه شير شتر و ماديان و ماچه خركمتر در معده پنير م يشوند . شتر كه گياه تلخ و شورمزه را بسيار دوست دارد از اين رو شير آن به شورمزگي مي زند و به عقيده من شير شتر از هر شيري با تن سازگارتر است و با وجود اين كساني گويند شير شتر در معده و اندام هاي فوقاني دروني ديرپ اتر و كندروتر از ساير شيرها است و بدان كه شير برحسب رنگ حيوان و عمر حيوان است كه آيا جوان است يا پير، كوچك است يا بزرگ يا ميانه و بايد هيئت و اندامش را به حساب آورد . گوشتش نرم است يا سفت ؟ فربه است يا لاغر؟ سفيدرنگ است يارنگي ديگر دارد؟ . گويند ناتوان ترين شير، شير حيوان سفيدرنگ است و از هر شيري زودتر سرازير مي شود.

 آرايش:

ورم و جوش:

اكثراً از اثر شير نوشيدن دمل هاي بد و آماس هاي تباه و باد كردگي و سرخ شدن پوست (ماشرا) و گري وخارش از بين مي رود به شرطي كه نوشنده چيزي در مزاجش نباشد كه ضد شير را تباه كند و آن را به زرداب تبديل نمايد. كساني كه ورم هاي دروني دارند بهتر آن است كه از خوردن شير پرهيز كنند.

 زخم و قَرحه:

شير قَرحه هاي ناپيدا را ميشويد و پاك مي كند و مي پوشاند . كساني كه قَرحه دارند و مزا جشان با شير سازگار است و شير در معده آن ها به زرداب تبديل نمي شود از خوردن شير فايده بينند . آب پنير مخلوط با هليلِه داروي گري است.

مفاصل:

شير عموماً با اعصاب ناجور است و براي بيماران عصب و بويژه كه آن بيماري سرد و بلغمي باشد خوب نيست.

سر:

شير بز آب بين ي زكامي را بند آرد . تندي آن را ملايم مي كند . داروي قَرحه گلو است . شير، فراموشيخشك (نسيان اليابس) و غم و وسوسه را از بين مي برد . شير براي دندان خوب نيست دندان ها را مي كاود، ميخورد، خرد مي كند و بويژه اگر دندان انسان سرد مزاج باشد . لثه را سست مي كند . بهتر آن است كه بعد از شير نوشيدن با عسل و شراب و سكنجبين مضمضه كنند . اما گوييا شير ماچه خر براي دندان مفيد است اگر در دهان گردانند دندان و لثه را محكم كند . شير براي بيماران سردرد و سرگيجه و كساني كه احساس صداهاي غريب (طنين) مي كنند خوب نيست. نبايد بعد از شير خوردن خوابيد، شير، عموماً براي كساني كه ضعف سردارند بد است.

چشم:

شير سبب تَم وپرده چشم مي شود . اما اگر در چشم دوشند براي مداواي رمد و دفع گزند مواد گرم و ناسازگار كه به چشم درآيند مفيد است و زبري را از بين مي برد و براي از بين بردن نقطه خوني (طرفه ) نافع است و همچنين اگر شير با سپيده تخم مرغ و روغن خام گل مخلوط كنند و بر چشم دردمند گذارند بسيار سودمند است

اندام هاي تنفسي:

شير تازه دوشيده ماچه خر و بز براي سرفه و سل و خون برآوردن خوبند . در درمان خون برآوردن شير گوسفند بهتر از آن ها است . شير عموماً از دا روهاي قَرحه و سل به شمار مي آيد . در دهان گردانيدن و غرغره كردن شير داروي خفگي ها و ذبحه صدريه و آماس زبان كوچك و لوزتين است . براي بيماراني كه خفقان ترخوني يا بلغمي دارند خوب نيست . شير شتر درمان برونشيت و ضعف اندامان است . شير براي سينه بهتر است تا براي سر و معده.

 اندام هاي غذا:

شيرسبب بندآمدني ها در مثانه (در نسخه اي  كبد) مي شود. آب پنير در درمان يرقان مفيد است . شير شتر و بز عموماً مفيد هستند . شير ماچه خر داروي استسقا است . شير شتر و بز و ماچه خر هر سه سخت شدن سِپرز را چاره كنند . شير شتر مخلوط با روغن كرچ ك سفتي هاي دروني را نرم كند . شير در معده باد مي كند و مايه درد مي شود و آغوز نيز همين كار را مي كند . شير و آغوز هر دو سكسكه و آروغ دودي را برانگيزند و شير از آغوزدر اين زمينه بدتر است . انواع شير به جز شير شتر براي بيماران سِپرز و كبد و كساني كه به داروي لطافت بخش نيازمندند خوب نيست . اما شير شتر خوب است و ورم هاي سِپرز و كبد را چاره كند و كبد را شادابي بخشد و بهترين درمان استسقا است و بويژه اگر شير شتر را با بول شتر عربي بخورند در درمان استسقا معركه مي كند . شير اشتهاي خوراك مي دهد و تشنگي آور است . شير تر ش (ماست) بسيار بدگوارش است و خلط خام به وجود آورد . اما معده اي كه در گوهر يا به طور عارضي گرم باشد آن را هضم كند و استفاده مي برد و از آن جا كه ماده كره از آن گرفته شده سبب آروغ دودي نمي شود.

اندام هاي راننده:

آب پنير زرداب سوخته را ريزش دهد . آب پنير مخلوط با اَفتيمون سوداي سوخته را بيرون راند . شير سنگ به وجود آورد . شير را آنقدر بجوشانند تا ماده آب از آن خارج شود، شكم را بند آرد و به هم خوردن عادت ماهيانه راسروسامان بخشد . شير شتر حيض را راه اندازد . دوغ گاوي براي بيرون دادن مراره خوب است، با شير دوشيده حقنَه كنند قَرحه هاي زِهدان را درمان مي نمايد . شير بز از قَرحه مثانه، مفيد است . شير زيان جماع را جبران مي كند و شهوت انگيز است . هر شير و حتي شير ترش و(ماست) كه تر و بادزا است آرزوي جماع را زياد كند . شير بادكن روده است و هر شيري كه پرمايه باشد و بويژه آغوز كه بسيار پرمايه است قولنج را برانگيزاند و سنگ پديد . بسيار اتّفاق افتد كه شير شكم را نرم كند (ملين). و در اين زمينه اولاً شير ماديان و شير شتر و شير ماچه خر و در درجه دوم شير گاو و در درجه سوم شير بز اين تاثير را دارند . هر شيري كه مواد آبكيش كم باشد و زياد خورند كه هضم نشود و نمك همراهش كنند مسهل مي شود . آب پنير هم كه با نمك باشد مسهل است . شير جوشيده يا شيري كه به وسيله سنگ يا آهن سرخ شده در آتش گرم كنند حتماً قبض است و شكم را بند آورد . شير در درمان پوسته انداختن(سحج) مفيد است . شير ترش و پخته ا سهال زردابي و خونريزي را بند آرد . شير شتر داروي بواسير است. آماس هاي اطراف مقعد، قَرحه هاي مقعد، ورم هاي زهار، قَرحه هاي زهار را اگر با شير بيندايند درد را تسكين مي دهد.

تب ها:

شير نودوشيده از بز يا الاغ ماده، براي بيماري (دق) نافع است . شير ترش اگر به خوب ي چربيش را بگيرند وبي چربي بماند اكثراً تب دق را قطع كند . اما بايد در حالتي باشد كه با اشتها آن را بخورند . انواع شير پرمايه (غليظ) اكثراً سبب تب مي شوند و تب دار بايد از آن پرهيز كند.

زهرها:

كسي كه سم خورده . كسي كه از اژدهاي دريايي مسموم شده . كسي كه از اث ر شَوكران و بنگ حالت تسمم به وي روي داده و بويژه كسي كه از الاكلنگ و ساس و خَربق و تاج الملوك و ببركش (خانق النمر) و ساير داروهاي خورنده و گنداننده مسموم شده است شير بنوشد . كساني كه مست بنگ كشيدن هستند شير بنوشند عقل به سرشان مي آيد.

منبع: قانون، کتاب دوم